Türkiye’nin Yapay Zekâ Sıçraması: Doğru Yolda, Şimdi Sıra Detaylarda

Esas Haber: Türkiye’nin 2026–2030 Yapay Zekâ Eylem Planı’nı genel olarak nasıl değerlendiriyorsunuz?

Adnan Kum: Planı genel olarak cesur, kapsamlı ve iyi kurgulanmış bir stratejik çerçeve olarak değerlendiriyorum. Bir ülke beş yıl sonra nerede olmak istediğini açıkladığında, ilk bakışta en fazla dikkat çeken unsur hedeflerin büyüklüğü oluyor. Ancak gerçek başarı, bu büyük hedefleri gündelik hayata ve uygulanabilir politikalara bağlayan ayrıntılarda saklıdır.

Planı okurken bende oluşan temel kanaat şu oldu: Türkiye’nin elinde gerçekten iddialı bir yol haritası var. Bundan sonraki asıl mesele, bu çerçevenin disiplinli, şeffaf ve ölçülebilir bir şekilde hayata geçirilmesidir.

Esas Haber: Yeni planı önceki yapay zekâ stratejisinden ayıran en önemli özellik nedir?

Adnan Kum: Yeni planın en belirgin özelliği, önceki döneme kıyasla çok daha olgun ve bütüncül bir yaklaşım ortaya koymasıdır. Beş yıl önce daha çok “farkındalık oluşturalım, eğitim verelim ve insan kaynağı yetiştirelim” anlayışı öne çıkıyordu. Bugün ise enerjiden ileri çiplere, veriden hesaplama kapasitesine, internet altyapısından sektörel uygulamalara kadar bütün değer zincirini birlikte ele alan bir anlayış görüyoruz.

Bir ülkenin yapay zekâ politikası oluştururken elektrik üretimini, veri merkezi kapasitesini, yüksek başarımlı hesaplama altyapısını ve hızlı internet erişimini aynı masaya yatırması, meseleyi ne kadar ciddi ve gerçekçi biçimde ele aldığını gösterir. Çünkü yapay zekâ yalnızca yazılım geliştirmekten ibaret değildir; enerji, veri, donanım, insan kaynağı ve güçlü kurumların birlikte çalışmasını gerektiren stratejik bir ekosistemdir.

---

Esas Haber: Plan kapsamında açıklanan insan kaynağı hedeflerini nasıl buluyorsunuz?

Adnan Kum: Beş milyon vatandaşın yapay zekâ konusunda eğitilmesi, yüz bin uygulama uzmanı ve on bin ileri düzey profesyonel yetiştirilmesi son derece heyecan verici hedeflerdir. Bu hedefler, yapay zekânın yalnızca belirli bir uzman grubunun çalışma alanı olarak görülmediğini; toplumun, kamu yönetiminin ve ekonominin bütününe yayılmasının amaçlandığını gösteriyor.

Ancak burada sayısal hedefler kadar eğitimin niteliği de önemlidir. Beş milyon kişiye eğitim verilmesi değerli olmakla birlikte, bu eğitimlerin kaç kişinin mesleki dönüşümüne katkı sağladığı, kaç yeni girişimin ortaya çıkmasına yardımcı olduğu ve işletmelerde ne ölçüde verimlilik artışı oluşturduğu da takip edilmelidir.

Başarı yalnızca verilen sertifika sayısıyla değil, ortaya çıkan nitelikli insan gücü ve ekonomik değerle ölçülmelidir.

---

Esas Haber: Yetiştirilen uzmanların Türkiye’de tutulması için neler yapılmalı?

Adnan Kum: On bin ileri düzey uzman yetiştirmek çok kıymetli bir hedeftir; fakat asıl mesele, yetiştirilen bu insanlara Türkiye’de kalmaları için güçlü nedenler sunabilmektir. Nitelikli yapay zekâ uzmanları bugün küresel ölçekte rekabet gören bir insan kaynağıdır. Bu nedenle yalnızca eğitim imkânı sağlamak yeterli olmayacaktır.

Rekabetçi araştırma burslarının verilmesi, özgür ve üretken çalışma ortamlarının oluşturulması, uluslararası projelere katılım imkânlarının artırılması ve öngörülebilir kariyer yollarının tanımlanması gerekir. Üniversiteler, kamu kurumları ve özel sektör arasında uzmanların rahatça hareket edebileceği esnek modeller kurulmalıdır.

Türkiye, yetiştirdiği yetenekleri ülkede tutabildiği ve dünyanın farklı ülkelerindeki Türk bilim insanlarını geri çekebildiği ölçüde yaptığı insan kaynağı yatırımının uzun vadeli karşılığını alabilir.

---

Esas Haber: Planın şeffaflık ve hesap verebilirlik boyutunu yeterli buluyor musunuz?

Adnan Kum: Kamu kurumlarının performansının halka açık bir portal üzerinden takip edilecek olması, şeffaflık açısından son derece değerli bir adımdır. Ancak bu yaklaşımın güçlü bir başlangıç noktasıyla desteklenmesi gerektiğini düşünüyorum.

2021 yılından itibaren uygulanan strateji kapsamında da elli bin kişilik istihdam gibi önemli hedefler belirlenmişti. Yeni döneme daha sağlam bir zeminden başlayabilmek için önceki hedeflerin ne ölçüde gerçekleştiğini gösteren açık, sade ve herkesin erişebileceği bir değerlendirme tablosu yayımlanmalıdır.

Hangi hedefe ulaşıldığı, hangisinde kısmi ilerleme sağlandığı ve hangisinin neden gerçekleştirilemediği açıklanmalıdır. Bu yaklaşım geçmiş dönemin eksiklerini öne çıkarmak için değil, kurumsal öğrenmeyi güçlendirmek için gereklidir. Şeffaf bir değerlendirme, yeni planı zayıflatmaz; aksine kamuoyunun güvenini artırır ve yeni dönemin başarı ölçütlerini daha anlamlı hâle getirir.

---

Esas Haber: Plan kapsamında açıklanan ekonomik ve yatırım hedefleri gerçekçi mi?

Adnan Kum: Beş yılda bir trilyon liralık ekonomik değer ve on milyar dolarlık yatırım hedefi, Türkiye açısından büyük ve motive edici rakamlardır. Ancak küresel ölçekte yapay zekâ alanına yüz milyarlarca dolar ayıran ülkeler ve teknoloji şirketleri olduğu unutulmamalıdır.

Türkiye’nin burada kaynaklarını akıllı ve seçici kullanması gerekiyor. Her alanda aynı anda küresel lider olmaya çalışmak yerine, gerçek rekabet üstünlüğüne sahip olduğumuz birkaç stratejik alana yoğunlaşmak daha doğru olacaktır.

Savunma sanayii, üretim teknolojileri, kamu hizmetleri, sağlık uygulamaları, finans teknolojileri, tarım teknolojileri ve Türkçe merkezli bölgesel dil modelleri Türkiye’nin öncelik verebileceği alanlar arasında yer alıyor. Sınırlı kaynakların doğru alanlarda yoğunlaştırılması, çok daha büyük ve kalıcı bir etki ortaya çıkarabilir.

Esas Haber: Türk dünyasıyla ortak bir dil modeli geliştirilmesi fikrini nasıl değerlendiriyorsunuz?

Adnan Kum: Bu fikri son derece isabetli buluyorum. Türkçe ve diğer Türk dilleri, küresel yapay zekâ modellerinde İngilizce kadar güçlü ve kapsamlı biçimde temsil edilmiyor. Türkiye’nin bu alanda tek başına hareket etmesi yerine Türk dünyasıyla ortak veri havuzları ve dil modelleri geliştirmesi önemli bir stratejik avantaj sağlayabilir.

Böyle bir proje yalnızca teknolojik değil; kültürel, ekonomik ve jeopolitik sonuçlar da doğuracaktır. Ortak dil teknolojileri eğitimden ticarete, kamu hizmetlerinden kültürel etkileşime kadar geniş bir alanda kullanılabilir.

Küçük ve orta ölçekli ekonomilerin yapay zekânın bütün bileşenlerini tek başına inşa etmesi kolay değildir. Bu nedenle doğru ortaklıkları kurmak, yalnızca maliyetleri paylaşmak değil, ortak bir dijital gelecek oluşturmak anlamına gelir.

---

Esas Haber: Avrupa’nın yüksek başarımlı hesaplama ağlarına katılım Türkiye’ye ne kazandırabilir?

Adnan Kum: Yapay zekâ araştırmalarının ilerleyebilmesi için çok büyük hesaplama kapasitesine ihtiyaç duyuluyor. Her ülkenin bu altyapıyı tek başına ve kısa sürede kurması mümkün değil. Bu nedenle Avrupa’nın yüksek başarımlı hesaplama ağlarına katılım, Türkiye açısından önemli bir fırsattır.

Bu tür ortaklıklar üniversitelerin, araştırma merkezlerinin ve teknoloji şirketlerinin büyük modeller eğitebilmesine yardımcı olabilir. Ayrıca Türk araştırmacıların uluslararası projelere katılımını ve bilgi paylaşımını kolaylaştırır.

Bununla birlikte Türkiye, uluslararası ağlardan yararlanırken kendi ulusal hesaplama kapasitesini de geliştirmelidir. Dış ağlara erişim ile yerli kapasite oluşturma politikaları birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısı olarak görülmelidir.

---

Esas Haber: İleri çipler ve donanım konusunda Türkiye nasıl bir strateji izlemeli?

Adnan Kum: İleri çipler, yapay zekâ sistemlerinin motorudur. Türkiye bugün bu alanda tamamen kendi imkânlarına dayanabilecek bir konumda değildir ve uluslararası iş birliklerine ihtiyaç duymaktadır. Planın da bu gerçeği kabul etmesi son derece önemlidir.

Buradaki temel ilke, tek bir ülkeye veya tek bir tedarikçiye bağımlı kalmamaktır. Farklı ülkeler ve üreticilerle birden fazla güçlü ortaklık kurulmalı; tedarik zinciri çeşitlendirilmelidir. Bu yaklaşım hem fiyat avantajı sağlar hem de siyasi krizler, ticari kısıtlamalar veya küresel arz sorunları karşısında Türkiye’ye hareket alanı kazandırır.

Uzun vadede ise Türkiye, bütün çip üretim zincirini tek başına kurmaya çalışmak yerine tasarım, paketleme, güç elektroniği ve belirli sektörlere yönelik özel işlemciler gibi rekabet edebileceği alanları belirlemelidir. Böylece daha gerçekçi ve sürdürülebilir bir teknolojik yetkinlik oluşturulabilir.

---

Esas Haber: Yapay zekâ yatırımlarında enerji ve veri merkezi altyapısı neden bu kadar önemli?

Adnan Kum: Büyük yapay zekâ modelleri çok ciddi miktarda elektrik, soğutma ve veri işleme kapasitesi gerektiriyor. Dolayısıyla güçlü bir yapay zekâ ekosistemi kurmak isteyen bir ülke, enerji politikasını ve veri merkezi stratejisini birlikte düşünmek zorundadır.

Türkiye’nin uygun maliyetli, kesintisiz ve mümkün olduğu ölçüde temiz enerji kaynaklarını artırması gerekir. Veri merkezlerinin hangi bölgelerde kurulacağı, su ve enerji tüketiminin nasıl yönetileceği, kritik verilerin nerede saklanacağı ve siber güvenliğin nasıl sağlanacağı önceden planlanmalıdır.

Yapay zekâ yatırımlarını yalnızca yazılım politikası olarak görmek eksik olur. Bu konu aynı zamanda enerji güvenliği, dijital egemenlik ve kritik altyapı meselesidir.

---

Esas Haber: Planın uygulanmasında en büyük kurumsal risk nedir?

Adnan Kum: En önemli risklerden biri, görev ve yetki alanlarının birbirine karışmasıdır. Planın başarısı; Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, TÜBİTAK, üniversiteler, ilgili kamu kurumları ve oluşturulacak Ulusal Yapay Zekâ Kurulu arasında güçlü bir koordinasyona bağlıdır.

Bu kurumlar arasında hangi konuda kimin karar vereceği, kimin uygulamadan ve kimin denetimden sorumlu olacağı baştan açık biçimde belirlenmelidir. Aksi hâlde iyi niyetli kurumlar arasında bile yetki çatışmaları, mükerrer projeler ve zaman kayıpları ortaya çıkabilir.

Koordinasyon yalnızca toplantı yapmak değildir. Karar alma yetkisinin, sorumluluğun, bütçenin ve performans göstergelerinin aynı yönetim modeli içinde açıkça tanımlanması gerekir.

---

Esas Haber: Ulusal Yapay Zekâ Kurulu nasıl bir yapıya sahip olmalı?

Adnan Kum: Kurul, yalnızca kamu kurumlarının temsil edildiği bürokratik bir yapı olmamalıdır. Üniversitelerden, özel sektörden, sivil toplumdan, hukuk ve etik alanından uzmanların da karar süreçlerine etkin biçimde katılması gerekir.

Kurulun strateji belirleme, kurumlar arası koordinasyon sağlama ve uygulamayı izleme yetkileri açık olmalıdır. Bununla birlikte günlük uygulamayı yürüten kurumların görev alanlarına gereksiz müdahalede bulunmamalıdır.

Kurulun düzenli aralıklarla kamuoyuna ilerleme raporu sunması da önemlidir. Hangi hedeflerde ne kadar ilerleme sağlandığı, kullanılan kaynaklar ve karşılaşılan sorunlar açık biçimde paylaşılmalıdır.

Esas Haber: Yapay zekâ politikasının yasal bir zemine kavuşturulması neden gerekli?

Adnan Kum: Yapay zekâ dönüşümü tek bir hükümet döneminde tamamlanabilecek kısa vadeli bir proje değildir. Eğitimden sanayiye, kamu yönetiminden savunmaya kadar uzanan bu dönüşümün sonuçları onlarca yıl boyunca etkili olacaktır.

Bu nedenle planın temel ilkelerinin, kurumsal sorumluluklarının ve denetim mekanizmalarının sağlam bir hukuki zemine oturtulması gerekir. Böyle bir yasal çerçeve, politikaların yönetim değişikliklerinden ve kısa vadeli siyasi dalgalanmalardan daha az etkilenmesini sağlar.

Ancak mevzuat hazırlanırken aşırı katı ve teknolojik gelişmeleri engelleyen bir yaklaşım da benimsenmemelidir. Hukuki düzenleme; insan haklarını, kişisel verileri ve toplumsal güvenliği korurken yenilikçiliğe de alan açmalıdır.

---

Esas Haber: Yapay zekâ uygulamalarında insan hakları ve etik ilkeler nasıl korunmalı?

Adnan Kum: Yapay zekâ sistemleri kamu hizmetlerinde, işe alımlarda, sağlıkta, eğitimde ve finansal değerlendirmelerde daha fazla kullanılmaya başladıkça ayrımcılık, mahremiyet ve hesap verebilirlik sorunları da önem kazanacaktır.

Bir algoritmanın karar vermesi, o kararın sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Vatandaşlar kendileri hakkında alınan otomatik kararların hangi verilere ve hangi ölçütlere dayandığını makul düzeyde öğrenebilmelidir. Hatalı veya ayrımcı sonuçlara karşı etkili bir itiraz yolu bulunmalıdır.

Yüksek risk taşıyan yapay zekâ sistemleri bağımsız denetime tabi tutulmalı; insan denetimi, veri güvenliği ve ayrımcılık testleri zorunlu hâle getirilmelidir. Teknolojik ilerleme ile temel hakların korunması birbirine karşıt hedefler değildir. Güvenilir yapay zekâ, toplumsal kabulün ve sürdürülebilir başarının ön şartıdır.

---

Esas Haber: Türkiye’nin yapay zekâ alanındaki başarısı hangi göstergelerle ölçülmeli?

Adnan Kum: Başarıyı yalnızca yapılan yatırım, kurulan merkez veya eğitim verilen kişi sayısıyla ölçmek yeterli değildir. Sonuç ve etki göstergelerine ihtiyaç vardır.

Yapay zekâ sayesinde kamu hizmetlerinde ne kadar zaman ve maliyet tasarrufu sağlandığı, şirketlerin verimliliğinin ne ölçüde arttığı, kaç yüksek nitelikli iş oluşturulduğu, kaç yerli girişimin küresel pazara açıldığı ve bilimsel çalışmaların ne kadar ürüne dönüştüğü takip edilmelidir.

Aynı zamanda veri güvenliği ihlalleri, algoritmik ayrımcılık vakaları, uzmanların yurt dışına göç oranı ve dışa bağımlılık düzeyi gibi risk göstergeleri de izlenmelidir. Çünkü iyi bir politika yalnızca ne kadar ilerlediğimizi değil, ilerlerken hangi maliyetleri ve riskleri oluşturduğumuzu da ölçer.

---

Esas Haber: Son olarak, Türkiye’nin yapay zekâ geleceğine ilişkin umutlu musunuz?

Adnan Kum: Evet, umutluyum. Çünkü elimizde gerçekten cesur, kapsamlı ve iyi düşünülmüş bir çerçeve bulunuyor. Türkiye’nin genç nüfusu, güçlü mühendislik birikimi, gelişmiş savunma sanayii, üretim kapasitesi ve stratejik coğrafi konumu önemli avantajlar sunuyor.

Ancak planların değeri, uygulamadaki karşılıkları kadardır. Bundan sonraki başarı; kaynakların doğru alanlara yönlendirilmesine, kurumların uyum içinde çalışmasına, insan kaynağının ülkede tutulmasına ve sonuçların şeffaf biçimde izlenmesine bağlı olacaktır.

Türkiye’nin yapay zekâ hikâyesi henüz başlangıç aşamasında. Bu hikâyenin ne kadar parlak olacağını, bugün atılan cesur adımların yarın ne kadar dikkatle ve sabırla takip edileceği belirleyecek. Umarım beş yıl sonra bu hedefleri yeniden değerlendirdiğimizde, büyük bölümünün hayata geçirildiğini ve Türkiye’nin küresel yapay zekâ yarışında güçlü bir konuma ulaştığını hep birlikte görebiliriz.

---

Esas Haber: Efendim, verdiğiniz önemli bilgiler, samimi hoş sohbetiniz ve misafirperverliğiniz için sizlere çok teşekkür ederiz. 

Adnan KUM: Ben teşekkür ederim. Ben de Esas Haber olarak sizleri misafir etmekten memnuniyet duydum. 

Adnan KUM
"Yapay Zeka Çağı: Toplumsal ve Ekonomik Problemlere Yönelik Yeni Çözüm Stratejileri" isimli kitap görseli

Adnan KUM

1982 yılında Şanlıurfa'nın Siverek ilçesinde doğan Adnan KUM, ilkokul ve ortaokul eğitimini Siverek'te tamamladıktan sonra, 2007 yılında Gazi Üniversitesi Kamu Yönetimi bölümünden mezun olmuştur. Kariyerine, 2009 yılında Başbakanlık Strateji Geliştirme Başkanlığı’nda Mali Hizmetler Uzman Yardımcısı olarak başlamıştır. 2012 yılında "Türkiye’de Elektronik Kamu Alımları" adlı uzmanlık tezini vererek bu alanda uzmanlık kazanmış, aynı yıl Başbakanlık İdari Geliştirme Başkanlığı'nda e-Devlet Projesi'ne katkı sağlamak üzere bir yıl süreyle uzmanlık görevini üstlenmiştir.

Çeşitli kamu kurumlarında edindiği tecrübelerin ardından, Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı’nda Cumhurbaşkanlığı ve Bağlı Kurumlar Bütçe Koordinatörü olarak önemli bir görev üstlenmiştir. Ayrıca, uluslararası deneyim kazanan Adnan KUM Hollanda’da Kamu Mali Yönetimi ve Politika Analizi alanlarında eğitim almış, Çin Halk Cumhuriyeti’nde gerçekleştirilen Birleşmiş Milletler Yoksullukla Mücadele Konferansı'na Türkiye temsilcisi olarak katılarak, Türkiye'nin uyguladığı politikalar hakkında sunumlar yapmıştır.

Kariyerinde yenilikçi teknolojilere ve yapay zeka alanına da ilgi gösteren Adnan KUM bu alanda çeşitli eğitimler alarak, dijital dönüşümün kamu yönetimine entegrasyonu konusunda uzmanlaşmıştır. Ayrıca, Polis Akademisi Uluslararası Güvenlik Bölümü'nde Yüksek Lisans eğitimini sürdürmekte olup, tez aşamasındadır.

2024 yılında, toplumsal ve ekonomik sorunlara yönelik çözüm stratejileri üzerine yazdığı "Yapay Zeka Çağı: Toplumsal ve Ekonomik Problemlere Yönelik Yeni Çözüm Stratejileri" isimli kitabı yayımlanmış, bu çalışmasıyla teknoloji ve kamu yönetimi alanındaki katkılarını pekiştirmiştir. 15 Kasım 2024 itibariyle Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Başkan Yardımcılığı’na atanmıştır.

İyi düzeyde İngilizce ve orta düzeyde Almanca ile Arapça bilmekte olup, evli ve üç çocuk babasıdır.

Halen Esas Haber de köşe yazıları yayınlanmakta olup, okuyucularının istifadesine sunulmaktadır.