Taşı Bulmak
Şifa Yazıları
Taşı Bulmak
— ✦ —
Sabahın erken saati. Bahçenin ucundaki tarhlar susuz kalmış; ark kuru. Çocuk arkın bahçeye açılan ağzında duruyor. Elinde kürek var, gözü çatlamış toprakta.
"Burayı kazacağım."
Dedesi yanına geliyor. Kuru arkın içine bir süre bakıyor.
"Burası kuruyan yer. Taş burada değil."
"O zaman nerede?"
"Suyun durduğu yerde."
Dede arkın kenarından yukarı yürümeye başlıyor. Çocuk küreği sürüyerek peşinden gidiyor. Önce çatlak toprak, sonra tozlu toprak, sonra bir yerde ilk nem. Çınarların gölgesine girdiklerinde ark dönüyor ve orada su duruyor: yapraklarla, çöple, ince bir çamur örtüsüyle dolu küçük bir göl. Gölün alt ucunda, arkın en dar yerinde, bir taş yatıyor.
Bahçeden yüz adım yukarıda.
Çocuk önce taşa, sonra çok aşağıda kuruyan tarhlara bakıyor. Bir şey söylemiyor.
Göklerden şu soruyla bitmişti: bedeninde neyin önünün kesildiğini sordun mu? Soru kolay görünür; zor olan cevaptır. Çünkü kuruyan yer ile tıkanan yer çoğu zaman aynı yer değildir. Bu yazının konusu o ayrım: taşı bulmak.
— ✦ —
Kuruyan Yer, Duran Su
Bir ağrı geldiğinde elimiz ağrıyan yere gider. Omuz ağrıyorsa omuza, diz ağrıyorsa dize bakarız; kuruyan tarhı görür, kazmaya orada başlarız. Kuruyan tarh yüksek sesle konuşur, taş ise sessizdir; insan da çoğu zaman en yüksek sesin geldiği yere koşar. Bu çoğu zaman doğrudur da: sebep gerçekten ağrıyan yerdedir, ark tam orada tıkanmıştır.
Ama her zaman değil. İçerden'de aynı ağrının bambaşka taşların önünde birikmiş olabileceğini söylemiştik. İşin bir de ters yüzü var: ağrıyan yerle tıkanan yer aynı olmak zorunda değil.
Modern tıbbın en bilinen örneklerinden biri göğüs ağrısıdır. Kalbe yeterince kan gitmediğinde ortaya çıkan, çoğunlukla göğüste hissedilen ağrı ya da sıkışmaya anjina denir. İngiltere Ulusal Sağlık Hizmeti (NHS), anjinanın ana belirtisini göğüste, boyunda, omuzlarda, çenede ya da kollarda hissedilen ağrı olarak anlatır; acil uyarılar arasında ağrının sol ya da sağ kola, boyna, çeneye, omuza, mideye veya sırta yayılmasını sayar. Yani insan çenesini ya da omzunu tutarken, taş çok başka bir yerde olabilir. NHS aynı sayfada bu ağrının sık sık eforla, stresle, heyecanla ya da soğuk havayla tetiklendiğini ve birkaç dakikalık dinlenmeyle geçmesi gerektiğini de yazar. Ağrının yeri her zaman yetmez; huyu, yani ne zaman geldiği, neyle arttığı, neyle geçtiği de bir şey söyler.
Kuruyan yeri kazarsak iki şey olabilir. Ya hiçbir şey değişmez, ya da ağrı susar ve taş yerinde kalır. İkincisi birincisinden tehlikelidir, çünkü suyun durduğu yeri unutturur. Ağrıyı dindirmek kötü bir şey değildir; yeter ki dindirdiğimiz şeyin bir haber olduğunu unutmayalım.
Kuruyan tarhı küçümsemek de aynı ölçüde yanlıştır. O tarh susuz kalmasaydı çocuk yukarı çıkmayacaktı. Ağrı taşın yeri değildir, ama taşa giden yolun başıdır.
Ağrı kuruyan yeri gösterir; taşın yerini, duran su gösterir.
İsabet
Peygamber Efendimiz (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: "Her hastalığın bir devası vardır. Deva derde isabet ederse, Allah'ın izniyle şifa bulunur." (Müslim, Selâm)
Bu hadisin ilk yarısını, yani her derdin bir devası olduğunu, seride Buhârî'nin benzer rivayetiyle çok konuştuk. Kapı açık. İkinci yarısı ise bir şart koşar: deva derde isabet etmelidir. Türkçede de böyle deriz: isabetli karar, isabetli atış. İsabet, hedefe değmektir. Ok ne kadar güzel yapılmış olursa olsun, hedefi ıskalarsa bir şey taşımaz. Okçu da yayı germeden önce hedefe bakar.
Bu cümleyi biz şöyle okuyoruz: devanın varlığı bize bildirilmiştir; onu derde ulaştırmak ise ilim ve dikkat ister. Deva gökten gelir, ama hedefi ararken yere bakmak gerekir.
Hanginiz Daha İyi Hekimdir?
Muvatta'da, Zeyd b. Eslem'den aktarılan kısa bir rivayet var. Peygamber Efendimiz (s.a.v.) zamanında bir adam yaralanmış; yarada kan pıhtılaşıp kalmış. Adam, Benî Enmâr'dan iki kişiyi çağırmış. Peygamber Efendimiz (s.a.v.) onlara sormuş: "Hanginiz daha iyi hekimdir?" Onlar da: "Ey Allah'ın Resûlü, tıpta bir hayır var mı?" demişler. Cevap şu olmuş: "Hastalığı indiren, devasını da indirmiştir."
Rivayet mürsel, yani aradaki sahâbî anılmadan aktarılmıştır; bu yüzden onu hüküm gibi değil, ihtimal cümlesiyle ve ibret olarak anıyoruz. Sahnesi yine de düşündürür. İlk soru yaraya ya da ilaca değil, ele sorulur: hanginiz daha iyi? Tıbba dair soruya verilen cevap ise kapıyı açık tutar. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Tedavi" maddesi bu rivayeti, ehil tabibin tercih edilmesine dikkat çeken kayıtlar arasında anar. Biz de sahneyi öyle okuyoruz: kapı açık; ama o kapıdan geçecek elin daha iyisini bilen el olması aranıyor. İsabet ile bu soru aynı kapıya çıkar: devayı derde ulaştıracak olan, daha iyisini bilen eldir.
Taşı Aramanın Yolları
Kadim şifacının taşı arama yolları, bu seride adım adım gördüklerimizdir. Nabız: bedenin sözle söylemediğini parmak ucunda dinlemek. Mizaç: aynı şikâyetin bu bedende neden bu biçimde konuştuğunu sormak. Soru: ağrının yerini değil huyunu öğrenmek; ne zaman geliyor, neyle artıyor, neyle geçiyor, nereye vuruyor, yanında başka ne var. Modern hekimliğin dilinde bu işe hikâye almak, yani anamnez denir ve muayenenin başına konur. Sabır: acele bir hüküm dayatmadan, bedenin birkaç günde belli ettiği deseni izlemek.
Sabırla ihmali karıştırmamak gerekir. İçerden'de saydığımız belirtilerde, yani göğüste sıkışan ağrıda, ani konuşma bozukluğunda, yüzde kaymada beklemek sabır değildir; ihmaldir. Sabır, telaşın değil desenin okunduğu yerde başlar.
Tepeden bakınca bu dört yol da tek bir soruya çıkar: su nerede duruyor? Hiçbirinde bir şey verilmez; yalnızca bir şey bulunur.
Bugünün hekiminin elinde ise başka bir hafıza var: muayene, tahlil, görüntüleme. Biri nitelikle bakar, öbürü ölçüyle. Göklerden'de bu ikisini aynı yolun iki hafızası saymıştık. Taşı aramak, ikisinin de masaya konabildiği yerde daha az yanılma ihtimali taşır.
— ✦ —
Taş oda. Alçak ışık, bir sedir. Karşılıklı oturuyorlar: şifacı ve elli yaşlarında bir adam. Adam sol omzunu tutuyor.
"Hocam, haftalardır geçmiyor bu omuz. Bir kupa koyun, çıksın gitsin."
Şifacının tepsisi duvar kenarında duruyor; kupalar temiz bir örtünün altında. Şifacı oraya bakmıyor.
"Ağrı ne zaman geliyor?"
"Yokuş çıkarken. Soğukta da." Adam biraz düşünüyor. "Durunca geçiyor."
"Başka yere vuruyor mu?"
"Bazen çenemin altına."
Şifacı elini uzatıp adamın bileğine koyuyor. Her zamankinden uzun bekliyor. Sonra elini çekiyor.
"Bugün yapmayacağım."
Adamın yüzü düşüyor. "Ben size güvenip geldim."
"Ben de o yüzden." Şifacı ayağa kalkıyor. "Taşın omuzda olduğundan emin değilim. Emin olmadığım yere el atmam. Bugün bir hekime git. Ona yokuşta geldiğini, durunca geçtiğini, çeneye vurduğunu söyle. Yolda ağrı gelir de durunca geçmezse yürümeye çalışma, 112'yi ara. Hekim bir şey bulursa yol onun yoludur. Bulmazsa gel; o zaman omuza birlikte bakarız."
Adam bir şey demiyor. Kapıdan çıkarken omzunu tutan elini bırakıyor, sonra yeniden tutuyor.
Kupaların üstündeki örtü o gün hiç kalkmadı.
— ✦ —
Bilginin Sınırı
O gün şifacı hiçbir teşhis koymadı; teşhis onun işi değildi. Yalnızca bildiği yerle bilmediği yeri ayırdı. Niyet'te şifacının vesile olduğunu söylemiştik; vesile, her kapıyı açan değil, doğru kapıyı gösterendir. Bu bir incelikten fazlası, kadim bir ilkedir.
Ebû Dâvûd'un Diyât bölümünde geçen bir rivayette Peygamber Efendimiz (s.a.v.) şöyle buyurur: "Kim tabiplik yapar da daha önce tıp bilgisi olduğu bilinmiyorsa, verdiği zarardan o sorumludur." (Ebû Dâvûd, Diyât; Elbânî hasen kabul etmiştir; Ebû Dâvûd'un kendisi rivayeti yalnız Velîd b. Müslim'in naklettiğini belirtir.) İbn Mâce'deki benzer rivayet ise zayıf sayılmıştır; bu yüzden ilkenin ağırlığını tek bir rivayete yüklemiyoruz. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Tedavi" maddesi konuyu şöyle toplar: Peygamber Efendimiz, uzman olmadığı hâlde hasta tedavi etmeye girişen ve hastaya zarar veren kişinin zararı tazmin etmesi gerektiğini belirtmiş, ehil tabibin tercih edilmesine de dikkat çekmiştir.
Kur'an'ın daha geniş bir ilkesi de bu kapıya bakar: "Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme! Çünkü kulak, göz ve gönül, bunların hepsi ondan sorumludur." (İsrâ, 17:36) Âyetin bağlamı şifacılıktan çok daha geniştir; biz ölçüsünü şifacının eline de yakıştırıyoruz: el, bilginin vardığı yere kadar uzanır.
Bu, eli bağlamak değildir. Bilginin bittiği yerde elin çekilmesi, bilenin kapısının gösterilmesi demektir.
Çocuğun küreği de merhametten kalkmıştı; susuz kalan tarhlara acımıştı. Merhamet güzeldir, ama yol bilmesi gerekir. Yol bilmeyen merhamet, çoğu zaman yanlış yeri kazar.
Bu ilke iki yönlüdür. Hekimin de bilgisinin bittiği bir yer vardır. "Tahlilleriniz temiz" sözü "ağrınız yok" demek değildir; yalnızca bakılan yerde taş bulunmadı demektir. O zaman arama sürer: yeni bir soru, yeni bir bakış, gerekirse bir başka uzman. Hiçbir kapı öbürünün yerini tutmaz, ama her kapı öbürüne yol gösterebilir.
— ✦ —
Neşterden Önce
Bütün bunlar hacamatın tam ortasından geçer. Göklerden'de bu yolu tek cümleyle tarif etmiştik: bir yer açılır, bir şey çıkar, el çekilir. O cümlenin en ağır kelimesi "bir yer"dir. Kupa hiçbir yeri kendisi seçmez; neşter nereye iniyorsa, oraya bir elin kararı götürmüştür.
Hadislerdeki izler bu yüzden tek bir noktada toplanmaz. Peygamber Efendimiz (s.a.v.) bir rahatsızlığı için başından hacamat yaptırmış (İbn Abbâs; Buhârî, Tıb); ihramlıyken Lahy-i Cemel'de başının ortasından (İbn Büheyne; Buhârî, Müslim). Rivayetlerde başın yanı sıra omuzlar, boyun damarları, kalça ve ayağın üstü de anılır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre klasik tıp kitapları, hangi bölgeden ya da damardan kan almanın hangi hastalıklara iyi geleceğini ayrıntılarıyla anlatır; mevsimi, günü, saati bile hesaba katar. Aynı madde, on yedinci yüzyılda her hekimin kan alma usulünü bilmesinin şart koşulduğunu kaydeder. Bu şart, açmanın bulma ilminden ayrı düşünülmediğine işaret ediyor olabilir. Yer seçimi, bu yolun yan notu değil, kendi ilmidir; ona da sıra gelecek.
Şimdilik yalnızca şunu söyleyelim: hacamatın en az görünen kısmı, kupanın konmasından önceki sorulardır. Neresi ağrıyor? Ağrı neyle geliyor, neyle geçiyor? Daha önce bir hekim baktı mı, ne dedi? Hangi ilaçlar kullanılıyor? Bu sorular kupanın süsü değil, ilk aletidir. Onları sormayan el, ne kadar usta olursa olsun, arkın kenarlarını yıkar. Soran el ise bazen örtüyü hiç kaldırmaz. Taş odadaki şifacı gibi.
— ✦ —
Ark başı. Çocuk taşın yanına çömelmiş, iki eliyle taşı kavramış; kaldırmaya hazır.
"Dur."
Dede gölün kıyısında duruyor. Su, taşın ardında çocuğun dizine kadar yükselmiş, yapraklarını da yanında biriktirmiş.
"Şimdi kaldırırsak hepsi birden iner. Su tarhı sulamaz, basar. Fideleri yatırır."
"Peki ne yapacağız?"
"Önce aşağıda tarhların kenarına set çekeceğiz. Suyun gideceği yolları hazırlayacağız. Sonra, serin bir sabah, taşı kaldıracağız."
Çocuk elini taştan çekiyor. Parmak uçlarıyla suyun yüzüne dokunuyor. Su taşa dayanmış, bekliyor.
Sonra küreği omuzlayıp aşağıdaki tarhlara iniyor. Az önce kazmak istediği çatlak toprağın kenarında durup bir süre bakıyor. Sonra küreği kaldırıyor; bu kez kazmak için değil, set çekmek için.
Peki sen, acıyan yere koşmadan önce, suyun nerede durduğuna baktın mı?
— Ferhanca
Kaynaklar: Kur'an-ı Kerim: İsrâ 17:36. Hadisler: Müslim (Selâm, 69; Sahîh-i Müslim nr. 2204; Câbir), "Her hastalığın bir devası vardır; deva derde isabet ederse Allah'ın izniyle şifa bulunur" (hadisteki "isabet" kelimesinin hedefe değmek diye okunması bu yazının yorumudur); Muvatta (Ayn, 12; Zeyd b. Eslem'den mürsel rivayet; "Hanginiz daha iyi hekimdir?" sahnesi mürsel olduğu için ihtimal cümlesiyle aktarılmıştır); Ebû Dâvûd (Diyât, nr. 4586), "Kim tabiplik yapar da..." hadisi (Amr b. Şuayb'ın babası ve dedesi yoluyla; Elbânî hasen kabul etmiştir; Ebû Dâvûd rivayeti yalnız Velîd b. Müslim'in naklettiğini kaydeder; İbn Mâce, Tıb, nr. 3466'daki benzer rivayet zayıf sayılmıştır; bu yüzden ilke tek bir rivayete dayandırılmamıştır); Buhârî (Tıb, İbn Abbâs) ve Buhârî ile Müslim (İbn Büheyne), Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) hacamat yaptırması. Tıbbî kaynak: NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Hizmeti), "Angina" sayfası (nhs.uk): anjinanın ana belirtisinin göğüs, boyun, omuz, çene ya da kollardaki ağrı olması; acil uyarılar arasında ağrının kola, boyna, çeneye, omuza, mideye veya sırta yayılması; eforla, stresle, heyecanla ya da soğukla tetiklenmesi; birkaç dakikalık dinlenmeyle geçmesi gerektiği. Tarihî ve ilmî kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Tedavi" maddesi (Abdullah Kahraman, c. 40, 2011) ve "Hacamat" maddesi (Abdullah Köşe, Mahmut Ridvanoğlu, c. 14, 1996). Nabız, mizaç, soru ve sabır, kadim şifacının bakışının bu seride anlatılan sadeleştirilmiş çerçevesidir; klasik kitaplardaki yer, mevsim, gün ve saat ayrıntıları tarihî kayıtlardır, bugün için talimat değildir. Ağrının yayılması ve eforla gelen göğüs ağrısı örneği genel bilgi içindir; yazı hiçbir belirti için teşhis koymaz. Ark ve taş oda sahneleri kurgusaldır.
Not: Bu yazı bir tedavi önerisi değildir. Hacamat dahil hiçbir uygulama hekim tedavisinin ve ilaçların yerine geçmez; kronik hastalık ilaçları hekim bilgisi dışında bırakılmamalıdır. Yürürken, merdiven ya da yokuş çıkarken, soğukta veya heyecanla ortaya çıkan, dinlenince geçen göğüs, kol, omuz, çene, boyun, sırt ya da üst karın ağrısı kalple ilgili olabilir; böyle bir ağrı en kısa sürede, mümkünse aynı gün bir hekime gösterilmelidir. Göğüs ağrısı birkaç dakikalık dinlenmeyle geçmiyorsa, ani başlayıp geçmiyorsa, kola, boyna, çeneye, omuza, mideye ya da sırta yayılıyorsa veya terleme, bulantı, baş dönmesi ya da nefes darlığı eşlik ediyorsa; ayrıca bilinç bulanıklığında, düşmeyen yüksek ateşte, kontrolsüz kanamada veya şiddetli belirtilerde vakit kaybetmeden acil sağlık hizmetlerine (112) başvurulmalıdır. Kan sulandırıcı kullananlar, pıhtılaşma sorunu veya kansızlığı olanlar, gebeler, ateşi ya da enfeksiyonu bulunanlar ve ağır kronik hastalığı olanlar hacamattan önce mutlaka hekime danışmalıdır; uygulama yalnızca yetkili ve sertifikalı bir sağlık meslek mensubunca, ruhsatlı bir sağlık kuruluşunda, steril koşullarda yapılmalıdır.