Üçlü Meclis

Uzanan eli, sadece bir ilk ivme olarak mı gördük, yoksa ondan bütün yolu yürümesini mi bekledik, sormuştuk. Şimdi o elin, gerçekte neyle karşı karşıya geldiğini görme vakti.

Taş bir oda. Bir sedir, üzerinde bir hasta. Karşısında, sessizce oturan bir tabip. Dışarıdan bakan biri, burada yalnızca iki kişi görür.

Ama ışık alçak, ses yoktur oysa oda tam olarak sessiz de değildir. Hastanın nefesi düzensiz, kesik kesik gelir. Nabzı, elini değmeden bile, bileğinde görünür bir hızla çarpar. İşte üçüncü varlık, tam da bu nefeste, bu nabızda sinmiştir görünmeyen ama hissedilen bir hazır bulunuş.

— ✦ —

Savaş Değil, Müzakere

Modern algı, bu sahneyi bir savaş meydanı gibi kurar. Hastalık bir düşmandır; vücut bir kaledir; tabip ise o kaleyi savunan, düşmanı yok etmeye gelen bir kumandandır. Bu dilde her şey askeridir: “bağışıklık savunması”, “virüsle mücadele”, “hastalığı yenmek”. Ateş düşürülecek, ağrı susturulacak, belirti ne ise derhal ortadan kaldırılacaktır sanki hastalığın kendisi, bedenin dışından gelen, bedene hiç ait olmayan bir işgalcidir.

Kadim gelenek bu sahneyi hiç böyle kurmamıştır. Tabip oraya savaşmaya gelmez — dinlemeye gelir. Çünkü bilir ki, ateş de, ağrı da, terleme de, öksürük de, bedenin kendi savunmasıdır; düşmanın kendisi değil, düşmana karşı bedenin verdiği cevaptır. Ateş, mikropların çoğalmasını zorlaştıran bir savunma ısısıdır. Öksürük, akciğerleri temizleyen bir refleks. Ağrı, bedenin “buraya dokunma, burayı koru” diye verdiği bir uyarı.

Bunları anında bastırmak, bazen bedenin kendi mücadelesini yarıda kesmek olur tıpkı bir nöbetçiyi, henüz görevini bitirmeden görevden almak gibi. Kadim tabip bu yüzden, hastayı gördüğü ilk anda “bunu nasıl susturayım?” diye sormaz. Sorduğu soru daha derindir: “beden bununla ne anlatıyor, hangi hesabı görmeye çalışıyor?”

Hastalık, bir bakıma bedenin kestiği bir faturadır biriken bir yorgunluğun, bozulan bir dengenin, ihmal edilen bir ölçünün faturası. Tabibin işi, o faturayı yırtıp atmak değil, önce okumaktır: bu fatura neden kesildi, hangi hesaptan geliyor, ödenmesi gereken neydi?

— ✦ —

Şifacının Tarafsızlığı

Bu bakış, tabibe tuhaf görünen bir görev yükler: bazen hiçbir şey yapmamak, sadece izlemek.

Bir hasta yüksek ateşle geldiğinde, aceleci bir el hemen o ateşi düşürmeye çalışır çünkü ateş, gözle görülür, rahatsız edici, “kötü” bir şey gibi durur. Ama kadim tabip önce sorar: bu ateş, bedenin savunmasının bir parçası mı, yoksa kontrolden çıkmış, artık zarar veren bir taşkınlık mı? Cevap, hemen belli olmaz dinlemek, gözlemlemek, sabretmek ister.

Bu yüzden kadim tabip, hastaya acıyıp her belirtiyi hemen susturan bir gardiyan değildir. O, hasta beden ile sarsılan fıtrat arasında duran bir arabulucudur — ikisini de dinler, ikisinin de hakkını gözetir. Bedene “biraz daha sabret, bu senin işin, bırak sürsün” diyebildiği gibi, fıtrata da “yeter, bu taşkınlık artık zarar veriyor, şimdi müdahale zamanı” diyebilmelidir.

Bu karar, ne acele bir refleks, ne kör bir bekleyiştir dinleyerek verilen bir hükümdür. Ve bu hüküm, sabit bir kural kitabından değil, o anki bedenin durumundan, nabzından, renginden, gücünden okunur.

Rasûlullah sallallahu aleyhi ve sellem'in “Şiddetli ateş, cehennemin kaynamasındandır; onu su ile serinletin” (Buhârî, Bed'ü'l-Halk, 10) buyruğu bile, ateşi tamamen yok saymaz, ona bir tedbir önerir ateşi inkâr etmeden, onunla birlikte hareket ederek serinletmeyi. Ne ateşi görmezden gelmek, ne ona köle olmak; ikisi arasındaki ölçülü tedbir.

— ✦ —

Hastalığın Kendisi

İşte o odada üçüncü varlık burada belirir.

Hasta, tabip, hastalık üçü de aynı anda o odadadır, ve aralarındaki denge, iyileşmenin yönünü belirler. Kadim hekimler arasında aktarılan bir söz, bunu güzel özetler: “Biz üç kişiyiz sen, ben ve hastalık. Eğer sen benim tarafıma geçer, nefsinin telaşını bırakırsan, biz iki oluruz, hastalığı yeneriz. Ama sen telaşa, şikâyete kapılıp hastalığın tarafına geçersen, ben tek kalırım.”

Bu söz, tarihî kaynağı kesin olmayan, kadim tabip meclislerinde nesilden nesile aktarılan bir hikmettir ama taşıdığı gerçek, nesillerce doğrulanmıştır. Düşünelim: bir hasta, tabibin her sözüne “ama olmuyor ki”, “bu işe yaramıyor”, “ben hep böyleyim” diye direnirse, aslında farkında olmadan hastalığın sözcüsü olur. Tabip orada tek başına kalır çünkü karşısındaki artık müttefiki değil, hastalığın avukatıdır.

Ama aynı hasta, “anlıyorum, sabredeceğim, dediğini yapacağım” derse, o zaman meclis ikiye döner tabip ile hasta, aynı safta, hastalığa karşı durur. Panik, şikâyet, sabırsızlık, “neden ben” sorusuna saplanıp kalmak bunların hepsi, hastayı bilmeden hastalığın safına iter. Sükûnet, sabır, bedenin işini yapmasına izin vermek ise, onu tabibin safına katar.

Bu yüzden kadim gelenek, hastaya verilen ilk öğüdü hep aynı yerden başlatmıştır: sakin ol. Bu, acıyı hafife almak değildir sadece, hangi safta durduğunun, iyileşmenin hızını doğrudan etkilediğini bilmektir.

Bu safa geçiş bile, hıltın diline göre farklı işler. Safra ya da dem baskın bir mizaç, çoğu zaman acelecilikle hastalığın safına kayar “hemen iyileşmeliyim” der, sabrı taşımaz, kendi ateşiyle kendi telaşını büyütür. Balgam ya da sevda baskın bir mizaç ise başka bir yoldan aynı safa düşer evham, karamsarlık, “ben artık iyileşemem” duygusuyla. İkisi de aynı yere varır, farklı kapılardan.

— ✦ —

O taş odada, tabip elini uzatırken, aslında bir savaşa değil, bir meclise katılır. Tabibin safına geçmek, bedenin kendi eczanesine, kendi marşına güvenmektir.

Hastalığın safına geçmekse, o marşı zorlayıp motoru bozmaktır. Üç taraf, aynı anda sözünü söyler o odada: beden bir dille, hastalığın kendisi başka bir dille, hasta ise üçüncü bir dille sabrederek ya da telaşa kapılarak.

Peki sen, hasta olduğunda, hangi safa geçtin bedeninin sabrına mı, yoksa hastalığın telaşına mı?

— Ferhanca