Arşiv ve Hafıza

Bir milletin hafızası nerede durur? Bir sarayın mahzeninde mi, bir memurun masasındaki defterde mi, yoksa artık adını dahi bilmediğimiz bir kalem efendisinin itinayla yerleştirdiği dosyaların arasında mı?

Bâbıâli çevresinde dolaşırken insanın aklına böyle sorular geliyor. Bâbıâli de neresi? Bu da hafızamızdan çıkmış olabilir değil mi?

İstanbul’un tarihî yarımadasında, Cağaloğlu tarafında, bir zamanlar sadrazamın ve merkezî devlet teşkilatının toplandığı hükümet kapısıydı. İsmi de aslında ne olduğunu söylüyor: bâb kapı, âli/âlî yüksek yahut yüce; yani “Yüce Kapı”.

Önce Paşa Kapısı denilen bu merkez zamanla Bâbıâli adını aldı ve kelime hem binayı hem de doğrudan Osmanlı hükümetini ifade eder hâle geldi. Cumhuriyet döneminde hükümet Ankara’ya taşındıktan sonra ise aynı çevrede gazetelerin, matbaaların ve yayınevlerinin toplanmasıyla Bâbıâli bu defa Türk basınının ismi gibi kullanılmaya başladı. Aynı kelimenin içinde devlet, bürokrasi ve matbuat hafızası var.

Kararlar burada alınıyor, emirler yazılıyor, mühürler vuruluyor ve sonra bütün bunların kağıtları bir yerlere kaldırılıyordu. Devletin aklı ve eli çalışırken hafızası da kayıt altına alınıyordu.

Osmanlı’da evrak meselesi elbette Tanzimat’la başlamadı. Divan-ı Hümayun defterleri, sadaret yazışmaları, fermanlar, mazbatalar, ahidnameler ve daha nice kayıt yüzyıllarca farklı usullerle muhafaza edildi. Fakat bürokrasi büyüdükçe evrak da çoğaldı.

1846 bu bakımdan önemli bir tarih. Hazine-i Evrak teşkilatı kuruldu, Bâbıâli’nin içinde arşiv için özel bir bina yapılmaya başlandı. 1849’da da çalışma usulünü belirleyen Hazine-i Evrak Nizamnamesi yayımlandı.

İsmi güzel: Hazîne-i Evrak. Evrak hazinesi. Devlet, kağıdını hazine diye adlandırıyor.

Çünkü belge yalnız geçmişi anlatmaz. Kimin ne söylediğini, hangi kararın ne zaman alındığını, bir hakkın veya iddianın neye dayandığını da gösterir. Bu sebeple arşiv yalnız tarihçilerin işi değildir.

İşin istihbarat tarafı da burada başlıyor. Jurnaller, sefaret raporları, vilayet yazışmaları, zaptiye kayıtları, hafiye notları… Devlet şüphelendiğini, beklediğini ve tehlikeli bulduğunu da kayda geçiriyor.

Dün “gizli” diye çekmecede duran bir belge bugün bir devrin zihnini anlamanın malzemesi hâline gelebiliyor. Arşivle istihbaratın akrabalığı işte burada başlıyor zira bilgi toplamak yetmiyor, onu tasnif etmek, başka bilgilerle yan yana koymak ve gerektiğinde yeniden bulabilmek gerekiyor.

Arşiv meselesinin siyaset tarafı ise başlı başına başka bir yazının konusu. Jacques Derrida’nın arşiv ile iktidar arasında bağ kurması boşuna değil. Derrida’ya göre:

There is no political power without control of the archive, if not of memory. Effective democratization can always be measured by this essential criterion: the participation in and the access to the archive, its constitution, and its interpretation.

Arşivin, hatta hafızanın denetimi olmaksızın siyasî iktidar olmaz. Etkin demokratikleşme de şu temel kriterle ölçülebilir: arşivin oluşturulmasına, yorumlanmasına ve ona erişime katılım.

Bu itibarla neyin saklandığı, neye ulaşılabildiği ve hatta saklananın ne zaman açıklanacağı alelade hususlar değildir. Bunların hepsi doğrudan siyaset etme biçimleridir. Arşivin kimlere ve ne ölçüde açılacağı da bu siyasetin bir parçasıdır. Çünkü hafıza yalnız belge biriktirme işi değildir. Dolayısıyla hangi belgenin görünür kılınacağı, hangisinin erişim dışında tutulacağı da kamusal hafızanın nasıl şekilleneceğini belirler.

Osmanlı’nın kalem ehli bunu kendi şartları içinde biliyordu. Evrakın dairelere göre ayrılması, defterlere geçirilmesi, mühürlenmesi ve muhafaza edilmesi bir titizlik meselesinden ziyade devlet işinin devamıydı. Üstelik o masalarda sadece resmî yazılar çıkmıyordu. Şair, tarihçi, mütercim ve bürokratın zaman zaman aynı kişi olması boşuna değil. Devletin yazısı ile kültürün yazısı uzun süre birbirine oldukça yakın yaşadı.

Fakat her hafıza aynı özenle korunmuyor.

1931’de İstanbul Defterdarlığı Maliye Arşivi’ne ait yaklaşık kırk bin kilo tarihî evrak, okkası üç kuruş on paraya Bulgaristan’a satıldı. Meseleyi İbrahim Hakkı Konyalı kamuoyuna duyurdu. Muallim Cevdet ise satışın durdurulması ve belgelerin geri getirilmesi için uğraştı ve hatta İsmet Paşa’ya kadar yazdı. Belgelerin bir kısmı kurtarıldı, bir kısmı ise heba olup gitti.

İnsan bu noktada diyecek hiçbir şey bulamıyor.

Bir kağıdın eski olmasıyla değersiz olması aynı şey değil. Bir memleketin geçmişi, onu eline alan kişinin gözünde yalnızca “eski evrak” olabilir. Kıymet biraz da bakmasını bilene görünür. Bu konuda eski sahhaflarımızın anlattıklarını bir duysanız matem havasına bürünürsünüz.

Öte yandan insanın kendi özel arşivi de vardır. Fotoğraflar, yazışmalar, yıllarca bir çekmecede duran bir not… Bazısını saklıyor, bazısını atıyor, bazısının değerini çok sonra anlıyor. Tek bir eski cümle çıkıp hafızamızda kurduğumuz koca hikâyeyi değiştirebiliyor.

Devletlerin arşivi ile insanın hafızası arasında tuhaf bir benzerlik var. İkisi de yalnız geçmişi saklamıyor aynı zamanda bugünü nasıl anlayacağımızı da belirliyor, davranışlarımızı doğrudan şekillendiriyor.

Bu yüzden arşive yalnız tarihçinin çalışma alanı diye bakmamak gerekir. Arşiv, bir milletin kendisiyle kurduğu ilişkinin seviyesini gösterir. Geçmişini putlaştırmadan saklayabilmek, hatasını gizlemeden kayda geçirmek, başarıyı da yenilgiyi de aynı soğukkanlılıkla muhafaza edebilmek kolay iş değildir.