Kapora Yanar mı?

Ev beğenirsiniz. Emlakçı, “Bugün kaporayı yatırın, yarın başkası kapar” der. Düğün salonu, ikinci el otomobil, yazlık… Hepsinde aynı merasim, bir miktar para peşin verilir, gerisi sonra konuşulur. Sonra hayat araya girer. Banka krediyi onaylamayabilir, düğünün tarihi değişir, satıcı daha iyi bir teklif alır. Günün sonunda ne olur?

Kapora yanar!

Peki gerçekten yanar mı?

İlk sürpriz şu: Günlük hayatta herkesin kullandığı “kapora”, Türk Borçlar Kanunu’nda bu isimle düzenlenmiş bir kurum yahut bu adla anılan bir kavram değil. Kanun iki ayrı paradan söz ediyor: bağlanma parası ve cayma parası. İsimleri birbirine yakın ancak sonuçları ise epey farklı.

Bağlanma parasının eski adı pey akçesidir diyebiliriz. Buradaki “pey”, Farsçadan dilimize geçmiş ve kökü Arapçadaki bey’, yani satış kelimesine uzanıyor. Açık artırmada “pey sürmek” de aynı dil ailesinden. Filologluğu bırakalım, yani mantıken, hukuktaki karşılığı daha sadedir ve özetle bağlanma parası “sözleşmenin kurulduğunu göstermek üzere verilen para” olarak nitelenebilir.

İşler yolunda giderse, aksine anlaşma veya yerel adet yoksa bu bağlanma parası asıl borçtan düşülür. Sözleşme gerçekleşmezse de sırf “kapora” denildiği için karşı tarafta kalmaz.

Cayma parası ise başka bir şey. Taraflar, aralarından birinin belirli bir bedeli göze alarak sözleşmeden vazgeçebileceğini kararlaştırmışsa artık söz konusu olan budur, yani cayma parası. Türk Borçlar Kanunu’nun 178. maddesine göre parayı veren cayarsa verdiğini bırakır ve parayı alan cayarsa aldığının iki katını geri verir. Demek ki cayma parası yalnızca ceza değildir aynı zamanda sözleşmeden çıkışın baştan kararlaştırılmış bedelidir. Tabii bu kapı iki tarafa da açıktır.

Bir örnek üzerinden düşünelim: Düğün salonuna yirmi bin lira bıraktınız. Makbuzda yalnızca “kapora alındı” yazıyor. Bu iki kelime, tarihten vazgeçtiğinizde paranın kendiliğinden karşı tarafta kalacağı anlamına gelmez.

Ancak taraflar bunun bir cayma bedeli olduğunu ve caymanın sonuçlarını kararlaştırmışsa aynı paranın hukuki niteliği değişebilir.

Peki, önünüze konulan makbuzda ya da bazen alelade düzenlenen bir kağıtta yalnızca “kapora” yazıyorsa? Kanunun cevabı oldukça açık. Sözleşme yapılırken verilen para, aksi ispatlanmadıkça cayma parası değil, bağlanma parası sayılır.

Dolayısıyla “Vazgeçtin, paran yandı” diyen kişi, bunun gerçekten cayma parası olarak kararlaştırıldığını göstermek zorundadır. Bir banka dekontu yahut “kapora alındı” notu tek başına sözleşmeden caymanın bedelini belirlemez.

Yine de bunun tersini düşünmeyin: “Nasıl olsa bağlanma parası, son anda vazgeçer paramı alırım.” İş o kadar kolay değil. Geçerli bir sözleşme kurulmuşsa ve yükümlülüğünü yerine getirmeyen taraf karşı tarafa zarar vermişse, bu zararın ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Yargıtay, ispatlanan zararın bağlanma parasından mahsup edilebileceğini ve artan miktarın iade edileceğini kabul ediyor. Fakat bu, parayı alanın “zararım var” deyip tutarın tamamına kendiliğinden el koyabileceği anlamına da gelmiyor.

Burada özellikle kredi meselesinin altını çizelim. Bankanın kredi vermemesi, her olayda alıcıyı sorumluluktan kurtaran sihirli bir anahtar değil.

Kredinin çıkmaması hâlinde ne olacağı önceden kararlaştırılmış mı?

Sözleşme geçerli mi?

İfa etmeme kime yüklenebilir?

Ortada ispatlanabilir bir zarar var mı?

Vesaire...

Sonucu bu sorular belirler. Sözleşme hiç kurulamamış ve kimseye kusur yüklenememişse iade yönündeki hukuki değerlendirme elbette farklılaşır.

Asıl şaşırtıcı yer ise taşınmaz satışlarında karşımıza çıkar. Ev ve arsa satışı resmî şekle tabidir. Satış, tapu müdürlüğünde veya kanunun öngördüğü usulle noterlikte yapılabilir, emlakçı masasındaki adi yazılı kağıt tek başına geçerli bir taşınmaz satış sözleşmesi kurmaz. Bu şekilde geçersiz kalan satış sözleşmesine bağlı bağlanma ya da cayma parası şartı da geçerli olmaz. Verilen para, kural olarak sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre geri istenir tabii. Hatta kâğıtta “Vazgeçen kaporasını yakar” yazması bile tek başına sonucu değiştirmez.

Yargıtay'ın incelediği bir olayda, sözlü şekilde kararlaştırılan taşınmaz satışı için banka aracılığıyla ödenen yirmi bin liranın iadesi isteniyor. İlk derece mahkemesi talebi reddediyor ancak Yargıtay, resmî şekilde yapılmayan satış sözleşmesinin geçersiz olduğunu ve kaporanın iadesi gerektiğini belirterek kararı bozuyor. Unutmayın, el sıkışmış olmanız kanunun aradığı şeklin yerini tutmaz.

Buna karşılık geçerli bir sözleşmede cayma parası için uzun bir hukuk metni yazılması şart değil. Yargıtay’ın önüne gelen bir olayda, tarafların imzaladığı tarihsiz bir belgede kiracı vazgeçerse kaporayı geri alamayacağı, mal sahibi vazgeçerse tazminat ödeyeceği yazıyor. Bu durumda Yargıtay ise bu birkaç satırdan cayma parası anlaşması bulunduğu sonucuna varıyor.

Demek ki kelimenin ne olduğundan çok tarafların neyi kararlaştırdığı önem taşıyor.

Bir incelik daha var. Cayma hakkını kullanmakla karşı tarafın sözleşmeye aykırılığı yüzünden ilişkiden çıkmak aynı şey değil. İlki, tarafların baştan üzerinde anlaştığı bir çıkış imkânıdır. İkincisinde ise ihlalin sebebi, sorumluluk ve tarafların diğer hakları tartışılır. Sözleşme sona erdi diye her ayrılığı aynı “kapora yandı” hesabına bağlamak da mümkün değil.

Öyleyse kapora verirken yalnızca miktarı değil, ihtimalleri de yazın.

Para hangi amaçla veriliyor?

Kim, hangi durumda vazgeçebilir?

Kredi çıkmazsa ne olacak?

Karşı taraf vazgeçerse hangi tutar iade edilecek?

Üstelik resmî şekil gereken bir işte, üç satırlık anlaşmanın o şeklin yerini tutmayacağını da unutmayın.

Gördüğünüz gibi büyük yahut küçük her işleminiz hukukun konusu ve hepsinde olayın niteliğine göre farklı farklı ihtimaller söz konusu. Çoğu zaman üzerinde pek durmadığımız bir kelime, gelişigüzel attığımız bir imza veya okumadan kabul ettiğimiz bir şart, hiç beklemediğimiz sonuçlar doğurabiliyor.

Eskilerin bir sözü var: “Yarım doktor candan, yarım hoca imandan eder.” Buna bir de eksik hukuk bilgisinin insanı bazen malından, bazen yıllarından edebileceğini ekleyelim.

Bu yüzden bir hukuki işlem yapmadan önce bir avukata danışmayı gereksiz masraf saymayın. Zamanında alınan hukuki destek sonradan çıkacak bir uyuşmazlığın bedelinden çoğu zaman çok daha hesaplıdır.

Tahmin edersiniz ki bazen yanan yalnızca kapora olmayabilir.

Sağlıcakla kalın.