Kalbin İlmi ve Sezgi

geyiğin boynunda kırmızı bir leke var.

melankolimin tozu alındığı zaman

kanayan bir yürek çıkacak ortaya.

iki geyiğin birbirine geçtiği

yerde orman ışığı kırılıyor.

kalbin ilmini yap diyor bir ses.

Lale Müldür’e ait bu mısralar, şiir “Saatler ve Geyikler” başlığını taşıyor. Beni en çok çarpan yer “kalbin ilmini yap”mak kısmı sanırım. Nedir kalbin ilmi? Bilgiye ulaşmanın bu kadar kolay olduğu bir vasatta kalbe dair esrarengiz bir ilim mi var?

Bu köşede “Tünel” başlıklı yazımda sizlerle düşünce üzerine konuşmuştuk. Orada daha tertipli bir ilimden, bilgiden ve onun ortaya çıkış türlerinden bahsetmiştik. Bilginin güç olduğunu hepimiz söyleriz ve ancak güçlü olanın hakimiyet kurabileceğini biliriz. Peki ama yaşadığımız bu enformasyon çöplüğünde bilmek nedir?

Kısmen okumuş olanlarımız hemen “information” ile “knowledge” arasındaki farka götürür bizi ancak ne bilgiye ulaşmada bir tertipleri ne de onu zihinde tanzim etmeye dair bir fikirleri vardır. Meşhur hukukçumuz Ahmed Cevdet Paşa’nın yazdığı mantık eseri “Mi’yar-ı Sedad” ve oğlu Ali Sedad’ın yazdığı ise “Mizan’ul Ukul”dur, bilmem bu bize bir şey anlatıyor mu?  

Öyle ya da böyle konusu, muhtevası ve psikolojik fonksiyonlarla ilişkisi bakımından çok farklı bilgi ve bilme türlerinden bahsedebiliriz. Daha önce üzerinde durduğumuz gibi tertîbe dayalı, mebâdîden matluba intikal yolu ile bilgi edinimi normal olandır. Ancak tam da bu noktada Lale Müldür’ün mısraları ile kesişen bir durum var sanki: sezgi.

Böyle durumlarda kestirme yol önerenlerin, kaideyi bilmeden istisnadan bahsedenlerin yol kesici olduğuna inanmışımdır. Bu sezgicilik bahsinde de konuşanların çoğu boş lakırdı yapıyor. Ancak onlar boş konuşuyor diye meselenin hakikatine dair konuşmayacak değiliz.

Sezginin klasikteki karşılığı hads’dir ve “zihnin, birlikte meydana gelmeleri sebebiyle ilkelerden (mebâdî) sonuçlara (metâlib) vasıtasız olarak hızla intikal etmesi” diye tarif edilir (et-Taʿrîfât, “ḥads” md. DİA)

Tarifteki inceliğe dikkat: Hads, istidlâlin zıddı değil, adeta hızlandırılmış hâlidir. İbn Sînâ, kıyasta zihni sonuca ulaştıran orta terimin (hadd-i evsat) bazen öğrenmeyle, bazen de bir anda kavrandığını söyler. İşte o ani kavrayışın adı hadstir. Hatta ona göre zekâ, hadsin en süratli hâliyle yakından ilişkilidir.

İşin tuhafı, bu asırlık tartışma bugün en hararetli hâliyle günümüz dünyasında da mevcut. Dedik ya enformasyon çağındayız, yapay zeka devrimi ile akan bilginin haddi hesabı yok ama ya sezgisel yetilerimizi yitirmişsek ne olacak?

Nobel ödüllü psikolog Daniel Kahneman sezgiye ihtiyatla yaklaşırken Gary Klein ise itfaiye komutanlarını, askerleri sahada inceleyip tecrübeli sezgiyi savundu. İki isim, 2009 yılında birlikte kaleme aldıkları “Conditions for Intuitive Expertise” başlıklı makalede önemli bir noktada buluştu: Sezginin güvenilirliği, yeterince düzenli bir çevrede edinilen tecrübeye ve kişinin bu çevreden öğrenebilmesine bağlıdır. Zaten asırlar önce Sühreverdi de bir kimsede oluşan hadsî bilginin, bu bilginin aynısı başkasında da oluşmadıkça onun için kesin delil teşkil etmeyeceğini söylüyordu.

İstihbarat analizi üzerine çalışanlar da benzer bir meseleye dikkat çekiyor, daha fazla bilgi, her zaman daha isabetli hüküm demek değildir hatta zihnimizdeki yerleşik kanaatler, önümüze gelen bilgiyi nasıl değerlendirdiğimizi de belirlemekte.

Microsoft Research ve Carnegie Mellon araştırmacılarının 2025 yılında yayımladığı çalışma, yapay zekâya duyulan güven arttıkça eleştirel düşünme çabasının azalma eğilimi gösterdiğini ortaya koymuş. Aynı yıl MIT bağlantılı araştırmacıların yürüttüğü bir başka deneyde ise ChatGPT kullanarak yazı yazan katılımcıların bazı zihinsel etkinlik ve hatırlama ölçümlerinde daha zayıf sonuçlar verdiği görülmüş.

Elbette bunlar sezgilerimizi kaybettiğimizin kesin delilleri değil. Ancak ortada ciddi bir soru var: Düşünmenin yükünü sürekli makineye devreden insan, düşünmenin kazandırdığı melekeyi nasıl muhafaza edecek?

İbn Sînâ'nın hads dediği şey, zihnin basamakları saymadan çıkabilmesiydi. Biz ise şimdi basamakları çıkma -ki ne kadar doğru çıktığımız da bir soru işareti- işini de makineye bırakıyoruz. Peki, hiç çıkmadığımız bir merdivenin son basamağını nasıl sezebiliriz?

Demek ki sezgi, tertibi bilmeyenin kestirme haritasından ziyade tertibi hazmetmiş zihnin kazandığı bir melekedir. Yani merdiveni koşarak çıkan adamlar merdiveni inkâr etmiş olmuyorlar.

Peki, kalbin ilmi bunun neresinde?

Klasik düşüncede aklî sezginin yanında keşif ve ilhamdan da bahsedilir. Hatta Gazzâlî eserlerinin çoğunda, aralarında bir ayırım yapmaksızın hads ve ilham kelimelerini birlikte kullanır. İşrakilere göre nefis arınıp hakikati yansıtan parlak bir ayna hâline geldiğinde başka bir kavrayış imkânı doğar. Burada hem zihnin tertibi hem de kalbin tasfiyesi söz konusudur.

Lale Müldür'ün “melankolimin tozu alındığı zaman” dediği belki de budur.

Diyebiliriz ki enformasyon çöplüğünde bilmek öğrendiğini hazmetmek ve zihni çalıştırırken kalbi de ihmal etmemektir. Kalbin ilmini yapmak, sanırım, böyle bir şey.

Burada hangisi hangisinden önce gelir ve ayrıca etrafımızı saran imkan görünümlü ağların ve bağların zihnimize-potansiyel melekelerimize verdiği zararlar başka bir yazının konusu olsun.