Sür Efem Atını

Karacasu’da bir adam bir gün tüfeğini bırakıp Nazilli’nin yolunu tutuyor. İsmi Süleyman. Bu zat daha sonra Yemezzâde Süleyman Rüşdî Efendi diye anılacak. Varlıklı bir aileden geliyor, Arapça ve Farsça biliyor, Mesnevi ve Yunus divanını hatmetmiş. Karacasu doğumlu bu zatın küçük bir yerleşkede aldığı eğitimle kat ettiği mesafe gayet dikkate değer.

Kaynaklar hayatının bir devresinde etrafına adam toplayıp efelik yaptığını da söylüyor. Hele bir de 2. Mahmud ile gerçekleştiği söyleyen diyalog var ki arayıp bulun ve okuyun. Hazretin Karacasu’nun imarı için yaptıkları halen bilinir ve hayırla yad edilir. Hem kendisi hem az sonra zikredeceğimiz üstadı ve talebeleri Aydın havalisi için keşfedilmeyi bekleyen hazinelerin başında gelmektedir.

Hazret Karacasu’yu imar ederken bir gün kendi gönlünü mamur etme ateşine tutuluyor. 1801’de Nazilli’deki Uşşâkî şeyhi Muhammed Zühdî Efendi’ye gidiyor. Onun terbiyesine giriyor ve tüfekleri duvara asıyor. Terbiye ve ikmal-i süluk ettikten sonra “Rüşdî” mahlasını alıyor ve sonunda Karacasu’ya onun halifesi olarak dönüyor. Eski efe artık bir derviş, şair ve tekke şeyhi. Zaten bir lakabı da Koca Rüşdî!

Aydın havalisinde “efe” deyince bugün zihnimizde daha net bir resim var.

Dağ, silah, mertlik, türkü... Fakat tarih bu kadar tek düze değil.

İlker Bayram’ın Milli Mücadele’de Aydın’da Efelerin Rolü başlıklı çalışmasını okurken insan bunu hemen fark ediyor. Zeybeklik ile eşkıyalık, devletle çatışmak ile devlet için savaşmak arasındaki çizgi bazen birkaç ay içinde yer değiştirebiliyor. Makale Yörük Ali Efe’yi, Demirci Mehmet Efe’yi, Celal Bey’i, Adnan Bey’i, 57. Tümen’i ve İstanbul’daki askerî makamları aynı hikâyenin içine koyuyor.

15 Mayıs 1919’da İzmir işgal ediliyor. 27 Mayıs’ta Yunan kuvvetleri Aydın’a giriyor. Aydın’daki 57. Tümen’in imkânları son derece sınırlı. Halkın bir kısmı direnmenin felaket getireceğini düşünüyor. Bazıları başka yerlere çekiliyor, bazıları İtalyan müdahalesinden medet umuyor. İşgal yaklaşırken herkes aynı kanaatte değil ve zaten Milli Mücadele’nin ilk günlerini sonradan bildiğimiz neticeye bakarak okumak burada yanıltıcı oluyor.

Tam bu ortamda efeler ortaya çıkıyor diyemeyiz zira zaten oradalar. Silah kullanmayı biliyorlar. Araziyi biliyorlar. Adamları var. Devletle araları her zaman iyi olmamış ama devletin artık tek başına yapamadığı bir işi yapabilecek durumdalar.

Yörük Ali Efe bunların içinde ayrı bir yerde duruyor, bunun altını çizmek lazım. Malgaç Köprüsü baskınında doğrudan büyük Yunan kuvvetlerinin üzerine yürümek yerine daha küçük bir hedef seçiyor. Baskının ardından ismi büyüyor ve hem zeybeklerin hem de halkın cesareti artıyor. Görülüyor ki düşman kuvvetleri alt edilemez değil. Bu baskın ciddi bir psikolojik eşiktir.

Demirci Mehmet Efe’nin ise hikâyesi daha karışık. Milli Mücadele başlamışken bile eski alışkanlıklarını sürdürüyor. Yörük Ali ona birlikte hareket etmeleri gerektiğini bildiren bir mektup gönderiyor. Demirci’nin buna ilk cevaplarından biri ise Karacasu’daki Ziraat Bankası’nı soymak oluyor. Ancak bir müddet sonra o da uyum sağlayıp mücadelenin içine giriyor.

Bir de işin dağda görünmeyen tarafı da var ki o damarı da takip etmeye çalışalım. Şadiye Tutsak’ın İzmir’in İşgalinden Sonra Uşak’ta Kuva-yı Milliye’nin Oluşumu başlıklı çalışması Uşak’ta önce Karakol Cemiyeti’yle bağlantılı gizli bir cemiyet kurulduğunu, bu cemiyetin çalışmalarının ardından Kuvayı Milliye’nin 17 Temmuz 1919’da şehirde hâkimiyet kurduğunu anlatıyor. Daha sonra Redd-i İlhak Cemiyeti devreye giriyor ve hareket genişliyor.

Karakol Cemiyeti’nin İstanbul merkezli yeraltı örgütlenmesinin Anadolu’ya silah ve insan sevkinde rol oynadığı bilinir ve cemiyetin gerek Milli Mücadele süresince ve gerek sonraki dönemde aktifliğini koruduğu söylenir ve hatta Mustafa Kemal’le ciddi görüş ayrılıkları da mevcut. Bu ayrı bahis, konuyu dağıtmayalım, diyeceğimiz o ki Batı Anadolu’da manzara sandığımızdan kalabalık.

Dağda efe var. Kışlada subay var. Kasabada heyet var. Köy köy dolaşan Galip Hoca (Celal Bayar) var. Ay Yıldız Çetesi’nin kuruluşunda Adnan Bey (Adnan Menderes) var. Uşak’ta gizli cemiyet var. İstanbul’da Karakol var. Bütün bunlar tek merkezden kusursuzca idare edilen bir makinenin dişlileri değil. Zaman zaman birbirlerini tanımayan, zaman zaman birbirleriyle kavga eden bazen de mecburen yan yana gelen insanlar ve teşkilatlar diyebiliriz.

Nitekim Celal Bey’in Umurlu Cephesi’nin kuruluşundaki tavrı çok şey anlatıyor. Merkez kumandanlığını Demirci Mehmet Efe’ye bırakıyor ve kendisi onun yardımcılığını üstleniyor. Böylece teşkilata sivil bir kıyafet giydiriliyor ve burada kaba kuvvetle teşkilat aklı yan yana geliyor.

Ama tabii bunun da bir sonu var.

Merkezî koordinasyon eksikliği, keyfî uygulamalar ve disiplin problemleri belirginleştikçe düzenli ordu ihtiyacı ortaya çıkıyor. Batı Cephesi kurulunca Kuvayı Milliye birlikleri tasfiye ediliyor, silahlar toplanıp askerlik çağındakiler düzenli birliklere alınıyor ve nihayetinde yerel heyetlerin yetkileri yeniden devlet makamlarına geçiyor. Yörük Ali bu geçişi kabul ediyor. Demirci Mehmet’e de artık askerlikle ilgisi olmayan birliklere ihtiyaç kalmadığı bildiriliyor.

Velhasıl efe kimdir, kime denir yahut kime denmelidir? Koca Rüşdî Efendi tüfeğini duvara asınca efelikten istifa mı etmiş oldu? Yakın tarih üzerinden göstermeye çalıştığımız üzere kayıtlar aynı adamı bir tarihte eşkıya başka bir tarihte kumandan olarak da yazabilir. Gerçek efendilik, gerçek erlik ve efelik nasıl bir mahiyete sahiptir? Bu sorularla birlikte Ege bölgesi üzerine daha çok düşünmeli ve daha çok çalışmalıyız. Niyeyse bugün hep tatil beldeleriyle anılan bu güzelim coğrafya Kuşadalı İbrahim Halvetîlerin, Birgivîlerin, İbni Meleklerin, Adalızadelerin, Muhammed Zühdîlerin tohum saçtığı bereketli bir havzadır. Gerektiğinde kanını şehadet yolunda akıtıp bezl-i can etmekten çekinmeyen bu bölgenin insanının ilini ve töresini namus bilmek gerekir. Stratejik öneme sahip bu bölgenin kıymetini ve geleceğimiz için hayati fonksiyonunu her açıdan düşünmek gerekir zira “il gider töre kalır” sözü basit bir slogandan ibaret değildir.

Bahsi daha fazla uzatmadan Süleyman Rüşdî Efendi’nin Divan’ından birkaç beyitle bitirip gerisini meraklısına havale edelim:

Ma’ânî remzini keşf etmede üstâd-ı ma’nâyuz

Egerçi sûretâ nâ-danlarız dânendemiz yokdur

(Manaların gizli işaretlerini çözmekte biz mana ustasıyız; gerçi görünüşte cahil sayılırız ve kadrimizi bir bilenimiz yoktur.)

Biz ol tâlipleriz dehr içre Rüşdî kim hakîkatde

Hüdâ-yı zü’l-atâ’dan mâ’adâ bahşendemiz yokdur

(Ey Rüşdî, biz bu dünyada öyle taliplerdeniz ki hakikatte ihsan sahibi Allah’tan başka bize bir şey bağışlayan yoktur.)