At Nalı ve Yapay Zekâ

Siyaset biliminde “at nalı teorisi” (horseshoe theory) diye bilinen  bir benzetme vardır. Siyasi yelpazeyi düz bir çizgi değil de at nalı gibi düşünür ve buna göre uçlar ortadan uzaklaştıkça birbirine yaklaşır.

Teori çok eleştiri almış eski bir teori ve haklı tarafları da haksız tarafları da elbette vardır. Zaten siyaseti geometrik şekillerle izah etmeye de fazla heveslenmemek lazım ancak 15 Eylül’de Washington’da biraz böyle bir tabloyu müşahede ettik.

Future of Life Institute’un düzenlediği Pro-Human Assembly’de Bernie Sanders ile Steve Bannon aynı gün, arka arkaya konuştu. Bir tarafta kendisini demokratik sosyalist olarak tanımlayan, Amerikan solunun en bilinen isimlerinden Sanders; diğer tarafta Trump’ın ilk döneminde Beyaz Saray baş stratejistliği yapan Bannon.

Bu iki ismi aynı cümlede yan yana getirmek bile kolay değil ancak o gün aynı yöne bakıyorlardı. Bu yakınlığın ne kadar sahici olduğu ayrı bir tartışmanın konusu. İnsan ister istemez başka sorular da soruyor fakat şimdilik dağıtmayalım

Sanders, yapay zekâyı düzenlemenin ne ilerici ne de muhafazakâr bir mesele olduğunu, bunun “elmalı turta kadar Amerikan” olduğunu söyledi. Bannon’ın dili daha sertti: Amerikan vatandaşlarının artık “oligarklara yalvaran” insanlar olmayacağını söylüyordu.

İlk bakışta “uçlar birleşti” denebilir. Fakat biraz yakından bakınca birleşenin fikirler değil, hedef olduğu görülüyor.

Sanders’ın derdi emek, demokratik denetim ve birkaç teknoloji şirketinin toplumun geleceği üzerinde ölçüsüz bir güç elde etmesi. Bannon ise meseleyi daha çok egemenlik, millî güvenlik ve Çin üzerinden okuyor. Nitekim Çin bahsi açılınca yakınlık da hemen bitiyor. Sanders, ileri yapay zekâ konusunda Amerika ile Çin arasında uluslararası bir anlaşma istiyor. Bannon ise Amerikan yapay zekâ ekosisteminin Çin’den ayrılmasını savunuyor.

Biri masaya oturmak istiyor, diğeri masayı ayırmak.

Ama dönüp dolaşıp aynı kapının önüne geliyorlar: Silikon Vadisi.

Yapay zekâ tartışması sağ ile sol arasındaki eski anlaşmazlıkları ortadan kaldırmıyor. Fakat onların üzerine daha eski bir soruyu yeniden bırakıyor: Bu kadar güç nerede toplanacak yahut nasıl denetlenecek?

Çünkü artık bahis yalnızca iyi bir sohbet robotu yapmak değil. Veri, hesaplama gücü, çip, enerji ve sermaye birkaç merkezde biriktikçe teknoloji şirketlerinin nüfuzu da sıradan şirketlerin sınırını aşıyor. Nasıl çalışacağımızdan hangi mesleklerin yaşayacağına, hangi bilginin önümüze düşeceğinden siyasetin nasıl yürütüleceğine kadar uzanan bir alandan söz ediyoruz.

“Oligarşi” kelimesinin hem Sanders’ın hem Bannon’ın diline girmesi bu yüzden pek şaşırtıcı değil.

Amerika bunun yabancısı da sayılmaz. On dokuzuncu yüzyılın sonunda demiryolu, petrol ve büyük tröstlerin gücü arttığında birbirine hiç benzemeyen kesimler aynı rahatsızlıkta buluşmuştu. Sherman Antitröst Kanunu 1890’da Senato’dan 51’e karşı 1, Temsilciler Meclisi’nden ise 242’ye karşı 0 oyla geçti. Standard Oil’in dağıtılmasına ilişkin karar da 1911’de Yüksek Mahkeme tarafından onandı.

Demek ki ortak hasım, Amerikan siyasetinde zaman zaman etkili sonuçlar doğurabiliyor.

Nitekim Sanders’ın konuşması da sözde kalmadı. Sekiz gün sonra, 23 Eylül’de, Temsilciler Meclisi üyesi Greg Casar ile birlikte Ban Artificial Superintelligence Act’i sundu. Tasarı, insan bilişsel kapasitesini aşan ve insan denetiminden çıkabilecek “yapay süper zekânın” geliştirilmesini ve kullanılmasını yasaklamayı; ileri yapay zekâ çalışmalarını federal güvenlik kuralları oluşturulana kadar durdurmayı ve kabine düzeyinde yeni bir Yapay Zekâ Bakanlığı kurmayı öngörüyor.

İşin garip tarafı, Washington aynı günlerde kelimeler üzerinde de kavga ediyordu. Trump, 22 Eylül’de “artificial intelligence” tabirini beğenmediğini ve federal belgelerde bunun yerine “super intelligence” denmesini istediğini açıkladı; 29 Eylül’de de bunu başkanlık kararnamesine bağladı. Böylece Sanders’ın yasaklamak istediği “süper zekâ” ile Trump’ın yapay zekâya vermek istediği yeni isim aynı kelimede buluşmuş oldu. Kelime aynı ancak kastettikleri çok farklı.

Tasarı geçer mi, ne kadarı hayata geçer, orası başka mesele. Fakat birkaç gün içinde “süper zekâ”nın Washington’da hem yasaklanmak istenen bir teknoloji kategorisine hem de Trump’ın yapay zekâya vermek istediği yeni isme dönüşmesi başlı başına dikkat çekici. Aynı kelime, iki ayrı siyasî istikameti gösteriyor.

Bu konuda Avrupa daha erken davrandı. Avrupa Birliği’nin Yapay Zekâ Tüzüğü 2024’te yürürlüğe girdi; hükümleri kademeli biçimde uygulanıyor. Amerika’da ise kavga daha siyasî, daha dağınık ve belki bundan dolayı daha öğretici.

Çünkü “yapay zekâ düzenlensin mi?” sorusunda anlaşmak pek bir şey anlatmıyor. Asıl mesele, kimin hangi gerekçeyle düzenlemek istediği.

İşçiyi korumak için yazılan kanunla Çin’e karşı üstünlüğü korumak için yazılan kanun aynı metin olmaz. Devleti teknoloji şirketlerinden korumak isteyenle teknolojiyi devletin denetiminden korumak isteyen de bir yere kadar yan yana yürüyebilir sanırım.

Silikon Vadisi ile Amerikan devleti, özellikle de Pentagon arasındaki ilişkinin uzun geçmişi düşünüldüğünde bütün bu tartışmayı yalnızca devlet ile şirketler arasındaki bir çekişme olarak okumak da acelecilik olabilir. Bunun ne kadar gerçek bir gerilim, ne kadar karşılıklı mevzi alma olduğunu zaman gösterecek.

O ya da bu, sonuç değişmiyor: Aynı şirketlere ya da aynı şeylere kızmak, aynı dünyayı istemek anlamına gelmiyor. At nalının iki ucu birbirine yaklaşabilir. Hatta bazen aynı yere de vurabilir.

Bizde “hem nalına hem mıhına vurmak” diye bir tabir var. Washington’da bu defa sanki tersi oluyor:

Nal da mıh da şimdilik aynı yere vuruyor.

Bu vuruşun mıhı mı sağlamlaştıracağı yoksa nalı mı sökeceği henüz belli değil.