Sanmak

Bilgi dediğimiz şey nesne ile özne arasında kurulan bir ilişkiden mi doğar? Bilen ile bilinen arasında böyle bir ikilik yaratmak ne kadar doğru? Uzun mevzular ancak ikilik doğurmak iyi bir şey değildir diye bilir, bunu söylerim. Söylerken de sözü yormamak gerektiğini bilirim. Sözü kolay söylemek ve işi kolay kılmak erliktir, bilirim. Bilmediğimi de bilir miyim? Bu o kadar basit bir cevaba sahip değildir. Kolay zannederiz ancak değildir. Zira bilmediklerimizin çapını da bildiklerimizle tayin ediyoruz. Bu bir kısır döngü mü? Hayır. Zira mutlak bir ilim sahibine imanımız vardır.

İnsan kendisiyle kurduğu bağ nisbetinde etrafına uzanır. İçine kapandıkça dışarıya açılır insan. Güzel ve hikmetli konuşanlar en güzel susanlar değil midir? En güzel tebessüme sahip olanların içinde değil midir en ağır hüzünler, en onulmaz yaralar?

Çok mukbili gördüm ki güler, içi kan ağlar
Handân görünen herkesi hurrem mi sanırsın?

Ziya Paşa’nın bu terkib-i bendinde de aynı soru sorulup duruyor: … sanırsın? Muhakkak okumalısınız.

Sanmak ve yitmek… Yakındırlar birbirlerine. Yitmek de biraz çiğ bir kelime, ziyan olmak derlerdi, boşa gitmek, zayi olmak. Her zaman aynı anlamda kullanamasak da sanmak bir zayiat başlangıcıdır. Her neyse, lüzumsuz romantizm de zayiata dahildir.

Sanmanın en ağırı bildiğini sanmaktır. Eskiler buna cehl-i mürekkeb derdi, katmerli cehalet. Bilmeyen ama bilmediğini bilen cahildir, onun cehli basittir; kapısı açıktır, öğretirsin öğrenir. Bilmediğini bilmeyenin ise kapısı kapalıdır, çünkü içeride kimsenin olmadığından habersizdir. Halil b. Ahmed’e nispet edilen, dilden dile dolaşan bir söz vardır: İnsanlar dörttür. Bilir ve bildiğini bilir; o âlimdir, ona uyun. Bilir de bildiğini bilmez; o uykudadır, uyandırın. Bilmez ve bilmediğini bilir; o talip olandır, öğretin. Bilmez ve bilmediğini de bilmez; ondan uzak durun. Dördüncü adamdan uzak durmak kolay iş değildir. İnsan o yüzü en son kendi aynasında tanır.

Sanırsın diye soran yalnız Ziya Paşa değil. 1997’de Pentagram “Anatolia” albümünde “Sonsuz” adlı bir şarkı yayımladı; Gökalp Ergen’in büyüleyici sesiyle “Sanırsın!” diye başlar. Şarkı, insanın darda kaldığında kendine söylediklerini tek tek sayar: yolun kapandığını, gücün tükendiğini, yarının gelmeyeceğini, yalnızlıktan başka dost kalmadığını… Sonra sanmanın yakın akrabası gelir, aldanmak. En çarpıcı yeri ise teselli vermediği yerdir; zor günlerin ardından huzurun gelmeyebileceğini, yarın gelse bile beklenenin gelmeyebileceğini söyler.

Cevabı da kaçmak değildir; hayatın gelip geçtiğini, dünyanın dönüp durduğunu hatırlatır ve umudun sonsuz olduğunu söyler. Bir terkib-i bend ile bir metal şarkısı arasında yüz yılı aşkın zaman var, ikisi de aynı fiilin başında duruyor: sanmak! Hoş Ziya Paşa şöyle bağlıyor ve biz de bu ipe tutunalım:

Allah'a tevekkül edenin yâveri Hakk'dır

Nâşâd gönül bir gün olur şâd olacakdır

Bilmediklerimizin çapını bildiklerimizle ölçüyoruz demiştim. Merdiven basamak basamak çıkar ama bir yerde biter; bittiği yer bizim durduğumuz yer değildir.

“Ve fevka külli zî ilmin alîm.”

Her bilenin üstünde bir bilen vardır.

Bir başka âyette de söylenmiştir: size ilimden ancak az bir şey verildi. Azın az olduğunu bilmek ilmin başıdır. Döngü bu yüzden kısır değildir; halkası bizim elimizde değildir çünkü.

Bütün bu sanmaların altında bir sanma daha yatar ki ötekileri o besler: insanın kendini var sanması. Varız elbette; ama varlığımız bize verilmiştir, bizden değildir. Eskiler buna izafi varlık derdi; bir başkasına nispetle var olan, kendi başına ayakta durmayan varlık. Duvardaki gölge de vardır, kimse inkâr edemez; ama gölge varlığını ışığa ve cisme borçludur, ışık çekilince geriye bir şey kalmaz. Sıkıntı, gölgenin kendini duvara çakılmış sanmasıyla başlar. Mutlak bir varlığın yanında kendi izafi varlığımızı mutlaklaştırdığımızda bilgimiz de mutlaklaşır; o zaman bilmediğimizi bilmek imkânsız hâle gelir, çünkü ölçünün kendisi olduğumuzu sanmışızdır. Bildiğini sanmanın kökü buradadır. Kendini bilmek dediğimiz şey belki de önce varlığının ödünç olduğunu bilmektir. Ödünç olduğunu bilen emanetçi gibi yaşar, sahip gibi değil.

Bunu yedi yüz yıl önce Yunus dört mısrada söylemişti aslında ama sanırım biz hâlâ sanıyoruz ve de sayıklıyoruz:

İlim ilim bilmektir
İlim kendin bilmektir
Sen kendini bilmezsin
Ya nice okumaktır

Bilgiyi böyle bir yerden yakalamadığımızda bilgi bir bağ olmaya başlıyor ve biz sanrılarımızdan ördüğümüz hezeyanlarda kayboluyoruz. Halbuki böyle bir bilmek insanı bilgeliğe sevk eder, mest eder, zevk sahibi kılar ve acıyı dahi bal eyler.

Sanman bizi kim şîre-i engûr ile mestiz

Biz ehli harâbâtdanız mest-i elest'iz

Evet, divanelerin hem demi divane gerektir deyip sözün bu kısmını kısa keselim. Okuyucudan ricamız yazıyı bitirince Pentagram’dan bir Sonsuz açıp dinlesinler, gönüllerini bu sonlu dünyada sonsuz’a açık tutsunlar, hep beraber tutalım ve tutunalım.

Sanmaktan yorulan ve sanmaktan kırılan bağrı yanık dostlara bir teselli olarak şu mısraları hediye ederek yazıyı bitiriyoruz:

Sanman ki felek devr ile şâmı seher eyler

Her vâkıanm âkıbetinden haber eyler

Bir düş gibidir hak bu ki ma’nîde bu âlem

Kim göz yumup açınca zamânı güzer eyler